افزایش امید به زندگی و رشد جمعیت سالمندان، مفهوم سالمندی را بیش از گذشته در کانون توجه سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان اجتماعی قرار داده است، سالمندی دیگر صرفا مرحله‌ای از زندگی که با بازنشستگی، کاهش فعالیت و وابستگی همراه باشد، تلقی نمی‌شود، بلکه در رویکردهای جدید، سالمندان می‌توانند همچنان نقش فعال و مؤثری در خانواده و جامعه داشته باشند.
عصر تشکل - اکنون حدود ۱۳ درصد از جمعیت کشور را سالمندان تشکیل می‌دهند اما بر اساس روندهای جمعیتی، این سهم در سال ۱۴۳۰ به حدود ۳۳ درصد خواهد رسید که این افزایش سهم سالمندان از جمعیت، «سالمندی فعال و شاد» را از یک موضوع فردی به ضرورتی اجتماعی و اقتصادی تبدیل می‌کند.
مفهوم «سالمندی فعال» بر فراهم کردن شرایطی تأکید دارد که افراد در سال‌های سالمندی نیز بتوانند از سلامت جسمی و روانی مناسب برخوردار باشند، روابط اجتماعی خود را حفظ کنند، در فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی مشارکت داشته باشند و متناسب با توانایی‌های خود به فعالیت‌های اقتصادی، داوطلبانه یا آموزشی ادامه دهند.
سالمندی شاد و فعال در گروی شاخص هایی مانند توانمندی اقتصادی، سلامت، مشارکت اجتماعی و امید است؛ در این میان، سلامت یکی از مهم‌ترین پایه‌های سالمندی توانمند است. دسترسی به خدمات پیشگیرانه، مراقبت‌های سلامت، تغذیه مناسب، فعالیت بدنی و ورزش متناسب با سن و شرایط جسمی می‌تواند به حفظ استقلال سالمندان کمک کند.
با این حال سالمندی سالم تنها به نبود بیماری محدود نمی‌شود؛ احساس مفید بودن، داشتن ارتباط اجتماعی و برخورداری از امنیت و احترام نیز بخش مهمی از کیفیت زندگی سالمندان است.
از سوی دیگر، شادی و نشاط اجتماعی در دوران سالمندی اهمیت ویژه‌ای دارد، انزوای اجتماعی و کاهش ارتباط با دیگران می‌تواند کیفیت زندگی سالمندان را تحت تأثیر قرار دهد، ایجاد فضاهایی برای حضور سالمندان در فعالیت‌های اجتماعی، فرهنگی، هنری و ورزشی و تقویت ارتباط آنان با خانواده و نسل‌های جوان‌تر، می‌تواند زمینه مشارکت بیشتر آنان را فراهم کند.
سالمندی شاد و فعال چیست؟
مهین نوروزی رئیس گروه سالمندان سازمان بهزیستی کشور در خصوص مفهوم سالمندی شاد به ایرنا گفت: بر اساس تعاریف علمی و بین‌المللی، سالمندی شاد و فعال به معنای صرفا نداشتن بیماری یا زنده ماندن برای سال‌های بیشتر نیست، بلکه فرآیندی چند بعدی برای بهینه سازی فرصت‌ها به منظور افزایش کیفیت زندگی در دوران سالمندی است.
وی افزود: مشهورترین تعریف بین‌المللی، تعریف سازمان بهداشت جهانی (WHO) است که سالمندی فعال را این‌گونه توصیف می‌کند: فرآیند بهینه‌سازی فرصت‌ها برای سلامت، مشارکت و امنیت به منظور افزایش کیفیت زندگی افراد با افزایش سن، این مفهوم بر سه ستون اصلی سلامت، مشارکت و امنیت استوار است که در واقع همان ابعاد «شادی و فعالیت» را می‌سازند.
به گفته وی، تنها به معنای نبود بیماری نیست، بلکه شامل حفظ عملکرد جسمی و شناختی، پیشگیری از بیماری‌ها و دسترسی به خدمات بهداشتی باکیفیت است. مشارکت نیز به معنای ادامه مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، مذهبی و خانوادگی است. این مشارکت می‌تواند از طریق اشتغال، فعالیت‌های داوطلبانه، یادگیری مادام‌العمر یا صرفا حضور فعال در شبکه‌های اجتماعی باشد. امنیت نیز به معنای تضمین امنیت مالی، فیزیکی و اجتماعی سالمندان است تا در صورت ناتوانی یا نیاز به کمک از حمایت، کرامت و مراقبت لازم برخوردار شوند و نگرانی از آینده نداشته باشند.
رئیس گروه سالمندان سازمان بهزیستی کشور گفت: در عمل، یک سالمند شاد و فعال دارای ویژگی‌های استقلال و خودمختاری، حفظ روابط اجتماعی و پیوندهای عاطفی، احساس مفید بودن و داشتن هدف و سبک زندگی سالم است، توانایی مدیریت زندگی خود و انجام کارهای روزمره تا حد امکان بدون وابستگی به دیگران. این استقلال باعث افزایش اعتمادبه‌نفس و رضایت از زندگی می‌شود.
نوروزی افزود: حفظ روابط اجتماعی و پیوندهای عاطفی: داشتن دوستان، ارتباط گرم با خانواده و مشارکت در فعالیت‌های گروهی که از انزوا و تنهایی (عامل اصلی افسردگی) جلوگیری می‌کند، سالمندان زمانی شادترند که احساس کنند در زندگی دیگران تأثیرگذارند و نقش و ارزشی برای خانواده و جامعه دارند مثلا از طریق داوطلبی، مشاوره یا مراقبت از نوه‌ها؛ سبک زندگی سالم نیز ترکیبی از تغذیه مناسب، فعالیت بدنی منظم، خواب کافی و پرهیز از عوامل خطر مانند سیگار است که به حفظ سلامت جسمی و روانی کمک می‌کند.
تفاوت سالمندی فعال با سالمندی موفق
رئیس گروه سالمندان سازمان بهزیستی کشور گفت:گاهی «سالمندی فعال» با «سالمندی موفق» اشتباه گرفته می‌شود. سالمندی موفق که تعریف اولیه آن توسط رو و کان ارائه شد بر معیارهایی مانند احتمال پایین بیماری، عملکرد جسمی و شناختی بالا و مشارکت فعال تمرکز دارد و بیشتر یک «وضعیت مطلوب» را توصیف می‌کند. در مقابل، سالمندی فعال یک «فرآیند» است که بر توانمندسازی، حق انتخاب و اقدامات سیاست‌گذاری برای فراهم کردن فرصت‌های سلامت، مشارکت و امنیت تأکید دارد. به عبارت ساده‌تر، سالمندی موفق نتیجه است، اما سالمندی فعال مسیری است که به آن نتیجه (شادی و کیفیت زندگی) منتهی می‌شود.
نوروزی تاکید کرد: «سالمندی شاد و فعال» یک وضعیت خودبه‌خودی نیست، بلکه نتیجه یک «اکوسیستم» هماهنگ است که در آن دولت، مردم و انجمن‌ها هر کدام نقش مشخصی دارند.
اقدامات مورد نیاز از سوی دولت‌ها
رئیس گروه سالمندان سازمان بهزیستی کشور گفت: نقش دولت در زمینه ایجاد سالمندی فعال و شاد، عمدتا سیاست گذاری، تامین منابع و ایجاد زیرساخت‌های قانونی و فیزیکی است تا بستر برای سایر بازیگران فراهم شود، دولت باید سالمندی را به عنوان یک مسئله اجتماعی و اولویت دار به رسمیت بشناسد، در این راستا، تدوین و تصویب اسناد بالادستی مانند «سند ملی سالمندان»، «سند اقتصاد سالمندی» و «لایحه دفاع از حقوق سالمندان» ضروری است. همچنین لازم است آیین‌نامه‌های اجرایی حمایت از سالمندان نهایی و ابلاغ شوند تا چارچوب قانونی مشخصی برای حمایت‌ها فراهم شود.
نوروزی تاکید کرد: البته بدون منابع مالی پایدار، هیچ برنامه‌ای قابل اجرا نیست. دولت باید بودجه لازم برای اجرای طرح‌های ملی را تخصیص دهد و از طریق یارانه‌ها و حمایت‌های مالی، بخش خصوصی و انجمن‌ها را برای سرمایه‌گذاری در حوزه سالمندی تشویق کند. به طورمثال سازمان بهزیستی از پرداخت یارانه تا سقف ماهانه 13 میلیون تومان برای هر سالمند در دهکده‌های سالمندی خبر داده است.
وی با تاکید بر ضرورت ایجاد و توسعه زیرساخت‌های دوستدار سالمند گفت: دولت باید محیط‌های فیزیکی و اجتماعی را برای حضور فعال سالمندان مناسب‌سازی کند. این اقدامات شامل توسعه شهرهای دوستدار سالمند، مناسب سازی فضاهای عمومی، پارک‌ها و سیستم حمل و نقل وایجاد مراکز نوین سالمندی مانند دهکده های سلامت و رفاه است. همچنین راه اندازی میز خدمت و پیشخوان سالمندی برای دسترسی آسان‌تر سالمندان به خدمات، یک اقدام عملیاتی موثر است.
وی گفت: دولت باید دسترسی سالمندان به خدمات بهداشتی و درمانی باکیفیت را تضمین کند که شامل ادغام خدمات مراقبت از سالمندان در مراقبت‌های اولیه بهداشتی، تربیت نیروی متخصص حوزه سالمندی مانند مشاوران روانشناس و استانداردسازی مراکز نگهداری است. برای مثال، تعهد به تربیت سه هزار مشاور روانشناس در حوزه سالمندی از برنامه‌های در دست اقدام است.
اقدامات مورد نیاز از سوی مردم و جامعه
رئیس گروه سالمندان سازمان بهزیستی کشور گفت: نقش مردم و جامعه در ایجاد سالمندی فعال و شاد، فرهنگ‌سازی، حمایت عاطفی و ایجاد فرصت‌های مشارکت در سطح محلی است. این سطح جایی است که شادی و فعالیت واقعی اتفاق می‌افتد، جامعه باید نگاه خود به سالمندی را از یک «دوره افول» به یک «فرصت» تغییر دهد.
نوروزی افزود: این امر با آموزش از سنین پایین در مدارس، برگزاری کمپین های آگاهی بخشی و بزرگداشت مناسبت هایی مانند هفته تکریم منزلت سالمندان محقق می شود، هدف، کاهش نگاه ترحم آمیز و تقویت احترام و ارزش گذاری برای تجربه سالمندان است.
وی خاطرنشان کرد: خانواده اولین و مهم ترین نهاد حمایتی است. مردم با احترام گذاشتن،همدلی و همراهی در فعالیت ها، انگیزه حضور اجتماعی سالمندان راتقویت کنند. برگزاری فعالیت های بین نسلی مانند پروژه های مشترک فرهنگی، ورزشی یا آموزشی بین سالمندان و جوانان می تواند به کاهش شکاف نسلی و انتقال تجربه کمک کند.
رئیس گروه سالمندان سازمان بهزیستی کشور با تاکید بر نقش مشارکت در فعالیت‌های محلی و داوطلبانه در سالمندی شاد و فعال گفت: مردم می توانند با ایجاد گروه های محلی، پاتوق های سالمندی و کانون های فرهنگی، فضایی برای دورهمی، گفت وگو وفعالیت های گروهی سالمندان فراهم کنند. خود سالمندان نیز باید تشویق شوند تا در فعالیت های داوطلبانه، مذهبی و اجتماعی محله خود مشارکت کنند چراکه این مشارکت مستقیما بر سلامت روان و نشاط آنها اثر می گذارد.
تحقق سالمندی شاد و فعال در گروی همکاری‌های مشترک
از منظر اجتماعی، یکی از مهم‌ترین تغییرات مورد نیاز برای ایجاد فضای سالمندی شاد و فعال، فاصله گرفتن از نگاه صرفا حمایتی به سالمندان و حرکت به سوی رویکرد حق‌محور و مشارکت‌محور است. سالمند تنها دریافت‌کننده خدمات نیست؛ او می‌تواند صاحب تجربه، دانش، مهارت و سرمایه اجتماعی باشد و در تصمیم‌گیری‌های مربوط به زندگی خود و جامعه مشارکت کند.
بر همین اساس، تحقق سالمندی فعال، شاد، توانمند و امیدوار نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ است؛ از مناسب‌سازی فضاهای شهری و توسعه حمل‌ونقل قابل دسترس گرفته تا گسترش برنامه‌های ورزشی و فرهنگی، آموزش مادام‌العمر، حمایت از مشارکت اجتماعی سالمندان و تقویت خدمات مراقبتی و سلامت از سوی دولت ها، جامعه و تشکل های مردم نهاد.
جامعه‌ای که برای سالمندی آماده می‌شود، در واقع برای آینده خود آماده می‌شود. کیفیت زندگی سالمندان امروز، تصویری از شرایطی است که نسل‌های جوان‌تر نیز در سال‌های آینده تجربه خواهند کرد. بنابراین، سالمندی فعال نه یک برنامه صرفا مربوط به سالمندان، بلکه بخشی از سیاست‌گذاری برای ساختن جامعه‌ای سالم‌تر، مشارکت‌پذیرتر و انسانی‌تر برای همه نسل‌هاست.
«هفته ملی سالمندان» از چهارم تا دهم مهرماه ۱۴۰۵ با هدف حساس‌سازی سیاست‌گذاران و جامعه نسبت به موضوع سالمندی و با تأکید بر تحقق سالمندی سالم، فعال و توانمند برگزار می‌شود.
منبع:ایرنا